Kent u iemand met dementie?

Als u iemand met dementie kent dan weet u dat dit een achteruitgang in zijn of haar cognitieve functies betekent. Dementie is een verzamelnaam voor neurologische aandoeningen en symptomen die zich kenmerken door stoornissen in verstandelijke vermogens, stemming en gedrag. Afhankelijk van de aangedane hersengebieden kunnen zich wisselende combinaties van meervoudige stoornissen voordoen. Er zijn veel ziektebeelden van dementie, elk met zijn eigen pathologie. De ziekte van Alzheimer is het meest bekende. Andere vaak voorkomende ziektes zijn Lewy Body dementie, vasculaire dementie en fronto-temporale dementie.

Om een diagnose te kunnen stellen maakt men een onderscheid tussen
cognitieve stoornissen (die te maken hebben met het verwerken van informatie) en niet-cognitieve stoornissen (stoornissen in gedrag, motoriek en stemmingswisselingen.)

Dankzij recente vooruitgang in de neurowetenschap kunnen onderzoekers de werking van neurale netwerken tot in de kleinste details volgen. Dit leidt tot fascinerende inzichten. Eén netwerk - bestaande uit de hippocampus, parahippocampus gyrus, de amygdala en de slaappolen - vormt de neurologische basis voor het emotioneel waarnemen van muziek (Koelsch, 2006). Het is zelfs mogelijk om de netwerken waar te nemen die beslissen bij het bepalen van majeur of mineur tonaliteit (Mizuno & Sugishita, 2007). Deze inzichten wil ik toepassen bij het ontwerpen van persoonlijke soundtracks.

Autobiografisch geheugen

Autobiografisch geheugen impliceert een gevoel van ’zelf’. Dat bestaat uit herinneringen van persoonlijke gebeurtenissen in iemands eigen leven.
Wat ik interessant vind om naar te kijken is op welke manier de hersenen getroffen worden door dementie en wat betekent dat voor de beleving van de eigen identiteit. Ik neem hier als voorbeeld het bekendste ziektebeeld van dementie, de ziekte van Alzheimer.

Bij de ziekte van Alzheimer (AD) zijn de pathologische veranderingen voornamelijk geconcentreerd in de associatiegebieden van de pariëtale, temporale en frontale kwabben en in de hippocampus. Ruimtelijke desoriëntatie en amnesie (geheugenverlies) treden bij AD al in een vroeg stadium op. AD gaat gepaard met een sterke krimp van de hippocampus.

Onderzoek suggereert dat de schakelfunctie van de gedegradeerde hippocampus wordt overgenomen door een structuur in de frontaalkwaab, (de ventromediale prefrontale cortex, oftewel de vmPFC). Dit wil niet zeggen dat de herinneringen letterlijk verplaatsen, alleen dat de vmPFC assisteert in het waarnemen van autobiografische herinneringen. De vmPFC dient als een knooppunt waar muziek, herinneringen en emoties bij elkaar worden gebracht. Deze structuur is ook een van de laatste delen van de hersenen die degenereren tijdens deze ziekte, wat goed verklaart waarom muziek zo lang toegankelijk blijft voor Alzheimer-patiënten.

Met Klankspoor wil ik de associaties en persoonlijke herinneringen van een persoon met dementie stimuleren door een biografische soundtrack te maken van hun leven. Hierbij combineer ik vertrouwde klanken met muziek die een persoonlijke betekenis heeft om meer interactie mogelijk te maken tussen de dementerende en diens omgeving, waaronder de familie. Het is goed denkbaar dat de dementerende op die manier tijdelijk uit zijn isolement komt.

Verderop in deze site kunt u meer lezen over mijn werkwijze en achtergrond.


Tijdens autobiografische herinnering komen ruimtelijk en aan tijd gebonden informatie naar voren, die een scène levendig reconstrueren. De informatie van dit autobiografische geheugen wordt verspreid via neurale netwerken in de frontale, temporale en occipitale kwabben van de hersenen. De meest abstracte of conceptuele informatie is vertegenwoordigd in frontale en (anterieure) temporale netwerken; sensorische en perceptuele informatie van specifieke gebeurtenissen zijn vertegenwoordigd in de (posterieure) temporale en occipitale netwerken. Bij het ophalen van autobiografische herinneringen worden netwerken in de linker frontale kwab (van de dorsaal-laterale cortex) en aan beide kanten van de prefrontale cortex geactiveerd.


De hersenhelften zijn onder te verdelen in vier kwabben: de frontaalkwabben, temporaalkwabben, pariëtaalkwabben en occipitaalkwabben.

De pariëtaalkwabben verwerken sensorisch informatie en zijn bepalend voor ruimtelijke inzicht. Zij bestaan (zoals al de kwabben) uit een linker en rechter kwab. De niet-dominante kwab (meestal de rechter) ontvangt informatie van de occipitaalkwabben en helpt ons met het oriënteren in de wereld om ons heen. Een beschadiging op deze plek kan leiden tot een onvermogen om gezichten, voorwerpen of de omgeving te herkennen. Apraxie (het onvermogen om complexe handelingen uit te voeren) en zintuiglijke beperkingen kunnen een gervolg zijn van schade in de linker (dominante) kwab.

Aangetaste temporaalkwabben (vooral de linker) brengen problemen met zich mee bij het taal- en het rekenvermogen. Het onthouden van betekennisen wordt moeilijk. De perceptie van informatie blijft intact, maar het vermogen om deze informatie te begrijpen wordt aangetast.

Met het beschadigen van de frontaalkwabben kunnen zich gedragsveranderingen voordoen. Deze variëren van ontremmingsverschijnselen tot depressieve klachten. Problemen met planning en overzicht houden kunnen zich ook voordoen.


De hippocampus is een belangrijk structuur voor het geheugen: hier komt informatie (over tijd, plaats en contextuele details) bij elkaar. Deze structuur zorgt voor het unieke karakter van iemands geheugen. Daardoor worden de persoonlijke gebeurtenissen (het episodisch geheugen), levendig en helder. Met het ouder worden vindt er sowieso een verschuiving plaats van episodisch (autobiografisch) naar semantisch geheugen (geheugen voor betekenissen en feiten), maar deze aftakeling van de hippocampus lijkt dit te versnellen.