Pilot-project

Op deze pagina leest u over mijn werkwijze en ervaringen.

Vanaf 2014 ben ik begonnen met een pilot-project in Het Flevohuis, een verzorgingshuis in Amsterdam-Oost. Hier bevinden zich ruim 80 bewoners met psychogeriatrische problemen. De bedoeling van mijn pilot-project is om erachter te komen wat voor effect Klankspoor kan hebben op het welbevinden van de patiënt en zijn/haar directe familie. Dankzij Lies Grendel, activiteitenbegeleidster van Het Flevohuis heb ik contact kunnen leggen met geïnteresseerde familieleden en bewoners die hieraan mee willen werken.

Met Klankspoor ga ik als volgt te werk: op basis van een vragenlijst en een oriëntatiegesprek verzamel ik de lievelingsmuziek en de kenmerkende biografische geluiden van de patiënt. Die plaats ik op een mp3 speler.

Onder biografische geluiden versta ik bijvoorbeeld het geluid van de zee, het starten van een Daf-auto, de sfeer van een voetbalwedstrijd of een drukke markt, enzovoort. Kortom: geluiden met een speciale betekenis voor de patiënt. Zo creëer ik als het ware een korte soundtrack van het leven van de patiënt.

Mijn eerste bewoner was een mevrouw die is geboren in 1931. Zij komt uit Coevorden, is moeder van twee kinderen, en heeft de diagnose Alzheimer en Lewy Body dementie. Deze mevrouw, laten wij haar Antje noemen, is al ruim 8 jaar een bewoner van Het Flevohuis.

Tijdens het oriëntatiegesprek met haar zoon, dochter en schoonzoon heb ik een vragenlijst afgenomen om een biografie van Antje samen te stellen. Hierbij probeer ik zoveel mogelijk informatie te verzamelen om een zo compleet mogelijk beeld te krijgen van haar leven. Tijdens dit proces zag ik het plezier en de warmte waarmee de ”oude tijden” werden herleefd door haar kinderen. Antje zelf is niet meer in staat om deze biografisch informatie te leveren.

Vragenlijst
Mijn vragenlijst gaat over de directe familie van de dementerende, zijn of haar eerste levensjaren, schooltijd, werk, levensovertuiging, huwelijk en vakanties. Ook de lievelingsmuziek, hoorspelen, filmhelden en favoriete cabaretiers komen daarbij aan de orde. Met andere woorden: alle belangrijke gebeurtenissen uit het leven van de bewoner komen aan bod. Dit oriëntatiegesprek duurt ongeveer twee uur en wordt opgenomen. Hierdoor krijg ik een goede indruk van de persoonlijke geschiedenis van de bewoner inclusief familie anekdotes.

Speellijst
Om te beginnen heb ik twee speellijsten gemaakt, allebei van ongeveer een half uur, met nummers en artiesten die als belangrijk werden ervaren voor Antje. Doris Day, Wim Sonneveld, kerkelijke liederen maar ook herkenbare stemmen en thema’s van de televisie uit die tijd: Dr. Rossi (Peyton Place) en de Familie Knots, om maar een paar voorbeelden te noemen.

De feedback van de directe betrokkenen was heel positief. Antje zelf reageerde duidelijk terwijl ze luisterde. Ze probeerde meteen mee te mompelen met bekende nummers, bewoog haar armen voor het eerste in weken en keek helderder uit haar ogen. De speellijsten bevatten de volgende fragmenten.

Speellijst 1: Pillow Talk (Doris Day), Jo met de banjo (straatorgel), Daar ruist langst de wolken (kerkelijke koor), You’re My Thrill (Doris Day), In Holland staat een Huis (thema, hoorspel), The Windy City (Doris Day), Reet Petite (Jackie Wilson), Dr. Rossi (scene uit Peyton Place), Blue Spanish Eyes (Englebert Humperdinck), Het Dorp (Wim Sonneveld) en Nikita (Elton John).

Speellijst 2: Maantje tuurt, maantje gluurt (slaaplied), Aan de grens van de Duitse heuvelen (straatorgel), Aan de grens van de Duitse heuvelen (De Sunstreams), Christmas Alphabet (Jim Reeves), De Familie Knots (tv-thema), Dat is mijn wens (uit: De kleine zeemeermin), Meissie Meissie (Henk Wijngaard), Christmas Polka (Jim Reeves), O Come All Ye Faithful (Jim Reeves).

Biografische geluiden
De volgende stap was om een tijdlijn te maken aan de hand van bijzondere herinneringen en gebeurtenissen uit Antje’s leven, met speciale aandacht voor positieve gebeurtenissen die ik mogelijk in geluid om kan zetten.

Antje is in Drenthe geboren en is opgegroeid in een boeren gezin, samen met zes broers en twee zussen. Als kind speelde ze graag en had leuke herinneringen aan haar tijd op school en bij de padvinders. Met het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog verhuisde de familie naar Amsterdam. Eerst woonde ze op de Kattenburg, later zijn ze naar de Oosterparkbuurt verhuisd. Antje zong graag, vond de Amsterdamse draaiorgels prachtig en maakte deel uit van het Leger des Heils. Ze heeft Majoor Bosshardt persoonlijk gekend. Antje heeft in een naaiatelier gewerkt en in een schoenenfabriek. Ze is in 1960 getrouwd en heeft twee kinderen gekregen, een zoon en een dochter. Als huisdier hadden zij een Duitse herdershond (”Thea”) en katten. Haar zoon speelde drums thuis op zolder. Antje zong graag mee met liedjes op de radio. Haar favoriete familiefeest was kerstmis. Daarbij had ze altijd veel familie over de vloer. Antje’s man overleed in 1972. Haar geloof speelde een belangrijke rol bij het verwerken van dit vreselijke verlies.

Onder Antje’s favoriete televisieseries waren een aantal soaps: Peyton Place, Dallas en Dynasty. De familie zat vaak gezamenlijk voor de buis te kijken naar series als De Familie Knots en De Brekers. Vanaf halverwege de jaren tachtig vierde Antje met haar familie elk jaar in Benidorm vakantie. Daar hield ze in het bijzonder van de boulevard, en het strand en de zee.

Deze biografie van Antje heb ik gebruikt om een associatieve speellijst te produceren. Deze bestaan ondermeer uit:

1. Boerderijgeluiden met spelende kinderen.
2. Het lawaai van een schoolplein, schoolbel en geluiden uit de les van toen.
3. De stem van Majoor Bosshardt.
4. Een naaimachine, met op het achtergrond klanken uit een schoenenfabriek.
5. Het roepen naar een herdershond.
6. De boulevard in Benidorm.

Ik heb ook een aantal geluidsfragmenten samengesteld die minder autobiografisch waren maar die wellicht wel haar semantische (feitelijke) geheugen kunnen aanspreken. Bijvoorbeeld geluiden van een fietser die langskomt of van een straatveger. Aan de hand van Antje’s reacties op deze geluidsfragmenten probeerde ik haar gevoel voor ruimtelijk inzicht te polsen; een besef dat afneemt naarmate de ziekte van Alzheimer verder gevorderd is.

Klankspoor speellijst
Om Antje’s reacties vast te leggen heb ik haar eerste luistersessie gefilmd. Deze heb ik teruggekeken met haar zoon en dochter, die haar reacties immers goed kunnen beoordelen. Zij waren het met mij eens dat Antje duidelijk reageerde op een aantal biografische geluidsfragmenten. Zo luisterde Antje met aandacht naar langere ’ruimtelijke’ fragmenten, zoals een wandeling langs de Albert Cuyp markt. Verder was het goed merkbaar wanneer haar aandacht afnam. Ze reageerde sterk op klanken met een ruimtelijk dynamiek. Hoewel ik deze reacties hier graag zou willen laten zien, moet ik de wens van de familie respecteren om deze filmpjes niet openbaar te maken. Mijn volgende stap was haar lievelingsmuziek en de biografische geluiden samen te voegen. Dit resulteerde in een persoonlijke speellijst voor Antje: de Klankspoor speellijst. Fragmenten uit deze speellijst kunt u hieronder beluisteren.

Fragmenten uit Antjes Klankspoor speellijst

Verdere ontwikkelingen
Uit een gesprek met Lies Grendel ontstond het idee om meerdere speellijsten te ontwikkelen voor verschillende doeleinden.
Drie doeleinden kunnen zijn:

1. Het begin van de dag
Een korte speellijst van ongeveer 20 minuten met aandacht voor het wakker worden en de dag te beginnen. Deze speellijst combineert vrolijke muziek met stimulerende biografische geluiden, bijvoorbeeld gelach. Het horen van gelach stimuleert overigens delen van het limbisch systeem die zijn betrokken bij emoties, ongeacht de gemoedstoestand van de luisteraar op dat moment (Sander, Scheich, 2001).

2. Gedragsproblematiek
Gevoelens van frustratie kunnen zich uiten in agressief gedrag. De oorzaak van dit gedrag kan fysiek zijn (verandering van persoonlijkheid door hersenbeschadiging), of mentaal: bijvoorbeeld gevoelens van ongemak of angst. Muziek en geluiden kunnen het gevoel van identiteit van de patiënt versterken. Dit geldt in het bijzonder voor geluiden van de werkvloer, familiebijeenkomsten en muziek die hoort bij speciale gebeurtenissen uit het leven. Door het gevoel van eigenheid, van individualiteit op te roepen hoop ik deze gevoelens van frustratie te verminderen. Ik wil ook kijken naar de mogelijkheden om entrainment toe te passen als middel tegen depressie.


Hersengolven en Dementie

Audio-visual Entrainment (AVE) maakt gebruik van lichtflitsen en pulsen van tonen om de hersenen te sturen naar verschillende soorten hersengolven.

De hersenen genereren vijf basis hersengolven: delta , theta , alfa, beta en gamma. Deze indeling heeft te maken met de lengte van de hersengolven en duidt men aan in Hertz (Hz). Delta hersengolven zijn gerelateerd aan diepe slaap, Theta hersengolven worden geassocieerd met creativiteit, dagdromen en lichte slaap. Alfa-golven duiden erop dat iemand op een ontspannen wijze alert is. Beta-golven zijn verbonden met analytisch denken en concentratie. Gamma-golven hebben te maken met mentale activiteiten als waarneming en bewustzijn.

Depressie is vaak gerelateerd aan inactiviteit van de linker frontale kwab (Davidson, et al. , 1999) en gaat gepaard met een verhoogde alfa-activiteit. Deze verhoogde linker alfa-golven creëeren een alfa asymmetrie tussen de linker en rechter frontale kwabben. Daardoor reageert de rechterkwab met een hyperactiviteit, die leidt tot angst en depressie. Uit onderzoek (Siever, 2006) blijkt dat de toepassing van AVE met beta-golven stimulatie aan de linker hersenhelft en alfa-golven aan de rechter hersenhelft een zeer grote effect heeft op het verminderen van depressie.

3. Het einde van de dag
Sundowning is een vaak voorkomend verschijnsel bij Alzheimer-patienten. Met andere woorden bij zonsondergang worden patienten vaak onrustiger. Hierbij is een speellijst wenselijk die rustgevend is, vertrouwd klinkt, de patient op zijn gemak stelt en hem helpt om te gaan slapen.

Verwachtingen voor de toekomst
Op korte termijn wil ik meer ervaring opdoen om mijn methodiek verder te professionaliseren. Door met meerdere personen te werken kan ik een beter beeld krijgen van de optimale verhouding tussen de biografische geluiden en de lievelingsmuziek van de patient. Hierbij zoek ik ook naar de beste lengte van de speellijsten. Verder komt het afnemen van mijn vragenlijst aan bod, evenals het zoeken naar een optimale kwaliteit en gebruiksvriendelijkheid van mogelijke geluidsdragers.